Istoimena tinejdžerska komedija što se ispostavila kao ultimativni hit kraja devedesetih u svom žanru te Madonnin cover iznova su podsjetili na tridesetak godina star klasični evergreen Don McLeana: American Pie. Ova pjesma pojavila se 1971. na McLeanovom albumu da bi naredne godine poharala svjetske top-liste. Šta je ustvari tajna ove pjesme, pjesme što spada među najtajanstvenije i najtumačenije rokenrol stvari.

U najkraćem: American Pie je tribute djetinjstvu rock'n'rolla, prvoj njegovoj generaciji, hommage nevinosti rocka i njegovoj izvornoj snazi. Uspomena je to na vrijeme bez MTV-a, na vrijeme bez okoštale strukture bivšeg buntovništva, na vrijeme kad je rock and roll bio zabava i način života bez ideološkog prizvuka.

Na samom početku lirski se subjekt prisjeća nekih davnih vremena (unazad desetak godina) da bi onda kazao kako ga je jedan februar potresao (but February made me shiver). Koji je to februar? Odgovor se nudi u stalnom predrefrenskom stihu: It was the day when music died. Kojeg je dana umrla muzika? Jednog februarskog dana, trećeg februara 1959. godine. Tog su dana, naime, u avionskoj nesreći poginuli: Buddy Holly, Ritchie Valens te The Big Bopper. Neki kažu da se srušeni avion zvao American Pie.

U nastavku će McLean (a za njim i Madonna) u nekoliko refrena nastaviti oplakivati dobre stare momke što su pili whiskey i što su pjesmom predskazali vlastitu smrt ironizirajući usput one koji su došli nakon njih. Unatoč prilično hermetičnim stihovima, stvar je postala klasična. Iz perspektive prosječne vizure doskoro je bila zaboravljena. Ipak valja znati da je Grammyjem nagrađen hit Roberte Flack iz 1973. posvećen upravo McLeanu i njegovoj najpoznatijoj pjesmi. No, kako se zove hit Flackove? Naslov će zvučati poznat i mlađim MTV konzumentima: Killing Me Softly With His Song. Odskočna daska Lauren Hill zvala se Fugees, a Fugees su se proslavili upravo coverom ove pjesme. Muzika nije umrla.

Priča o rock'n'rollu je priča o porodičnom stablu koje povezuje Buddyja Hollyja i Richiea Valensa sa Madonnom i Lauren Hill. Tu su, naravno, i Don McLean i Roberta Flack. To je tako. Rock'n'roll je svojim počecima i svojom tradicijom uz pomoć citatnosti i autoreferencijalnosti postao umjetnost. (M. Bazdulj)

Marko Vešović: Moj svijete izgubljeni, Liberalni savez Crne Gore, Cetinje, 2000.

Marko Vešović, pjesnik, romansijer, prozaist, esejist i kritičar, jedan je od najznačajnijih bosanskohercegovačkih stvaralaca. Vrijednost i značaj njegovog književnog djela bez sumnje prevazilazi granice Bosne i Hercegovine, a nezaobilazan je i njegov ukupni intelektualni angažman za vrijeme i nakon rata, kada je u brojnim publicističkim tekstovima ubojitim pjesničkim oruđem i oružjem raskrinkavao i razobličavao zločince i njihovu zločinačku ideologiju, otkrivajući nam stravične razmjere ratne tragedije, i postavljajući pri tome, kako kaže Enver Kazaz, nove uzuse i etička mjerila intelektualnog angažmana, u najboljoj tradiciji evropske angažirane literature.

Knjiga Moj svijete izgubljeni zbirka je raznovrsnih književnih tekstova tematski i kompozicijski uokvirenih zavičajnim svijetom Crne Gore. Njome su obuhvaćeni autobiografski i memoarski zapisi, fragmenti porodične hronike, pripovijesti nadahnute uspomenama na djetinjstvo i zavičajni milje, pjesme, putopisne zabilješke, eseji u kojima se prepliću književne, kulturološke, antropološke, te aktuelne društvene i političke teme, polemičke kritike, poetske proze, kao i tekstovi u kojima se fragmentarno prepliću različiti žanrovi. Usprkos tolikoj formalnožanrovskoj širini, Vešovićev pjesnički dar i senzibilitet prepoznatljiv je u svakom tekstu, kao i zadivljujuća sposobnost da se narativni, esejistički, kritički ili polemički diskurs podredi poetskoj upotrebi jezika.

Pored do sada neobjavljivanih proznih i esejističkih zapisa i pjesama, u ovu knjigu uvršteni su i tekstovi iz ranijih Vešovićevih knjiga, tako da je njome zaokružena njegova "crnogorska" autobiografija; zanimljivo je da se autor pri odabiru ranije publikovanih tekstova nije rukovodio isključivo kriterijima književne vrijednosti, već je izdvojio samo ona djela koja korespondiraju sa ostalim tekstovima u knjizi, u kojima je emotivni doživljaj zavičajnog svijeta najekspresivniji, ili, pak ona u kojima je stav o aktuelnim društvenim pitanjima najeksplicitnije iskazan. Tako je, recimo, među pjesmama izostala Bijeli glog iz Papa. Jasno je, naročito s obzirom na tekstove prenesene iz Smrt je majstor iz Srbije, da se ova knjiga (naslovljena Njegoševim stihom iz Gorskog vijenca, koji bi se mogao protumačiti i kao gorka parodija naslova zbirke Moj Ummete Džemaludina Latića) obraća prvenstveno crnogorskim čitateljima, pa tek onda i svim ostalim.

U svojoj stilističkoj brižljivosti pisac nam kroz mnoge humorne jezičke spregove i dosjetke otkriva svo leksičko bogatstvo sandžačkog govora, uz prepoznatljivo majstorisanje sugestivnim metaforičkim slikama, upečatljivim detaljima, jezgrovitim poređenjima i raznovrsnim stilsko-jezičkim oneobičenjima. Kroz govorni jezik svojih zemljaka pisac neprestano otkriva jednu svježu, osobenu i bogatu metaforiku, jer: "Crnogorac se sastoji devedeset procenata od govora, a svega deset procenata od vode, masti, bjelančevina i ugljenih hidrata."

Vešovićevo književno majstorstvo počiva na izuzetnoj funkcionalnosti nijanse i detalja, tako da često uzgredne slike, ili jezička očuđenja, sa svojim višestrukim asocijativnim ulančavanjima, nose breme univerzalnih i sržnih istina o čovjeku. Najdublja saznanja i najsuštastvenija iskustva obično su sažeta u tek jednom nepogrešivo odabranom detalju, ili uzgred izgovorenoj primjedbi nekog od likova, a čitave gomile podrazumijevajućih činjenica znaju biti svedene na jednu izvrsnu poentu. Otuda su njegove priče daleko slojevitije nego bi se to dalo zaključiti na osnovu samih sižea, ili neorealističke ogoljenosti razgovornog jezika kojim su napisane.

Ova je knjiga istovremeno i suma Vešovićevih iskustava, ljudskih i duhovnih, možda upravo stoga što se tematski ograničava na "izgubljeni zavičaj", tu vječnu temu evropske poezije još od Dantea. Sarajevskim iskustvom obojene su, međutim, čak i uspomene iz djetinjstva (u jednom prizoru, recimo, majka tuče djecu "ne pitajući ko je žrtva, a ko agresor"). Vešovićevo pripovijedanje puno je ovakvih neočekivanih humornih obrta - efektnih oneobičenja u tekstu - bilo da je riječ o uplitanju marksističkih i naučnih termina u govorni jezik, ili o naglom "iščašenju" pogleda na neki događaj, kakav je slučaj sa tragičnom pogibijom pjesnikovog oca: "Udbaši su, u Jeleninoj kolibi za ovce, uhvatili Velimira Vešovića i poveli ga u Zekića Rijeku da na njemu pokusom utvrde: gdje insanu iziđe metak kad mu ga nasumce ispališ u lice."

U zadnjem dijelu knjige prozni zapisi sve više imaju okus gorke ispovijesti, po tonu slične onoj u Rousseauovim Sanjarijama usamljenog šetača: "Tvoji zanosi bili su najvrednije od svega što si imao, ali ovo je svijet gdje je svaki zanos osuđen da bude ismijan, zanos je tu isključivo zato da porazom, u koji neizbježno vodi, obasja mogućnost nečeg boljeg i višeg od zemne zbilje što liči na mastan kasapski panj, nečeg što se ne može presaditi u svijet a ipak je na neki način tu, ima ga barem po našoj neugasivoj žeđi za njime."

Čitajući naporedo Vešovićevu poeziju i eseje o poeziji u ovoj knjizi, stičemo najpotpuniji mogući uvid u sve tajne njegove književne radionice. Tekstovi međusobno korespondiraju, aludiraju jedan na drugi, međusobno se podrazumijevaju i asocijativno sašaptavaju, sporedne likove iz jedne proze u nekoj drugoj vidimo u prvom planu, narativni tokovi se ukrštaju i prepliću, tako da se cjelovitost ostvaruje po nekom neuhvatljivom muzičkom principu. Vešović u ovoj knjizi sa jednakim majstorstvom priča i meditira, sjeća se i tumači, pjeva i žučno polemiše, a u svaki tekst ugrađeno je jedno zadivljujuće čitalačko i kulturno iskustvo. (A. Kujović)

Aleksandar Genis: Američka azbuka / Crveni hleb, Geopoetika, Beograd, 1999.

Privatna beogradska izdavačka kuća neobičnog imena - Geopoetika, pod vođstvom književnika Vladislava Bajca, zasigurno jest jedan od najboljih izdavača u teškoj konkurenciji SR-jugoslavenske izdavačke eksplozije. Ovaj izdavač objavio je po nekoliko knjiga Juliana Barnesa, Paula Austera i Justeina Gaadera, načinivši od ovih autora svojevrsne kućne pisce, ekskluzivce ove izdavačke kuće makar na području SR Jugoslavije. Aleksandar Genis je jedan od pisaca koji spadaju u hvalevrijedno društvo privilegovanih autora Geopoetike.

U posljednje dvije godine Geopoetika je objavila tri Genisove knjige. Odnosno četiri. Najzanimljivija je upravo ova. Odnosno ove dvije. Naime, u pitanju je knjiga sa dva lica: s jedne strane teče Američka azbuka, a s druge Crveni hleb s podnaslovom Kulinarski aspekti sovjetske civilizacije. Dodatnu pikanteriju predstavlja činjenica da je prva štampana latinicom, dok je druga tiskana ćirilicom. Valja napomenuti da knjige u originalu nisu izišle na ovaj način. Izišle su normalno, svaka za sebe, a Geopoetikino izdanje s dva lica prvo je takvo izdanje ovih knjiga u svijetu. A takav potez je izvanredan. Ne samo zbog avangarde. Jer ove se knjige izvanredno dopunjuju.

Krenimo od hronološki prve (Američka azbuka u ruskom je originalu izišla 1994., a Crveni hleb 1995. godine), koja se u četrdeset dva mikroeseja bavi sa isto toliko krucijalnih činjenica američke svakodnevice. Prvi esej zove se Aerodrom, a posljednji Zoološki vrt. Između su stali: apoteka, automobil, autoput, banka, bar, bazen, benzinska pumpa, biblioteka, bioskop, bolnica, crkva, frizernica, garaža, groblje, jahta, knjižara, kuća, kuhinja, metro, mall, motel, muzej, oblakoder, odmaralište, office, park, pijaca, piljarnica, pošta, prenoćište, remont, restoran, sex-shop, supermarket, taksi, teatar, toalet, ulica, univerzitet te škola. I samo nabrajanje ovih pojmova izgleda poput pjesme, a mali esej o svakom od njih ustvari je prava pjesma u prozi. Ova izvanredna slika moderne Amerike puna je lucidnih zapažanja, književnih aluzija i preciznih zaključaka. Genisova pozicija u Americi jest prilično sretan spoj insidera i outsidera. On tu poziciju koristi na najbolji mogući način.

Slična je Genisova pozicija i spram nekadašnje sovjetske civilizacije, kojom se bavi Crveni hleb. Ovaj je dio knjige opremljen i predgovorom Mihaila Epštajna. Obimom upola manja, no osnovnim oblikom slična Američkoj azbuci, ona sadržajem u potpunosti ispunjava očekivanja postavljena ponešto ironičnim podnaslovom (Kulinarski aspekti sovjetske civilizacije). Sastoji se od pet dijelova, a svaki dio opet od nekolicine mikroeseja što se bave činjenicama ishrane. (Naslovi dijelova su, recimo: Evolucija sovjetske kuhinje te Sleodovanje, a dok mikroeseji nose naslove kao Hleb, Riba, Restoran ili Redovi i nestašice). Slično Američkoj azbuci te ostalim Genisovim knjigama, i Crveni hleb je iznimno duhovit te prepun naznaka Genisove svestrane načitanosti i erudicije.

Geopoetika nam tako i ovom knjigom otkriva jednog izuzetno vrijednog, no donedavno ovdje posve nepoznatog autora. Njegovo književno formiranje zbilo se jednako u Sovjetskom savezu i u Americi kao kod rijetko kojeg drugog pisca. (Genis se rodio u SSSR-u 1953, tamo je i diplomirao, da bi 1977. dospio u Ameriku.) On je svojim životom spojio dva u to vrijeme posve nespojiva svijeta. Samo je takav čovjek mogao napisati ovakva dva djela i spojiti ih u jedan tom - staviti hladni rat među korice. (M. Bazdulj)

Arhiva Dani
183